ЁЯФ┤ India : рддрдХрдиीрдХी рд╡िрдХाрд╕, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдФрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╕ेрд╡ा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ | ЁЯФ┤ Bihar : рдмिрд╣ाрд░ рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕рдЪेрддрдХ рдиिрдпुрдХ्рдд рдХрд░ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕ौंрдкी | ЁЯФ┤ Bihar: рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдоंрдд्рд░ी рдиिрд╢ांрдд рдХुрдоाрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХे рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд╡ाрд░्рдб рдиंрдмрд░ 45 рдоें рдкрд╣ुंрдЪे | ЁЯФ┤ Bihar: рдбॉ. рд╕ंрдЬीрд╡ рдЪौрд░рд╕िрдпा рдмिрд╣ाрд░ рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдХे рдоुрдЦ्рдп рд╕рдЪेрддрдХ рдиिрдпुрдХ्рдд | ЁЯФ┤ India : рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХे рдЕрдЯूрдЯ рдк्рд░ेрдо

рд╢рдиिрд╡ाрд░, 28 рдоाрд░्рдЪ 2026

рдзрд░्рдо, рдЬाрддि рдФрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг: рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╣ाрдИ рдХोрд░्рдЯ рдХे рдлैрд╕рд▓े рдХी рд╡्рдпाрдкрдХ рдЧूंрдЬ

 рдзрд░्рдо, рдЬाрддि рдФрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг: рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╣ाрдИ рдХोрд░्рдЯ рдХे рдлैрд╕рд▓े рдХी рд╡्рдпाрдкрдХ рдЧूंрдЬ

рд░िрдкोрд░्рдЯ: рдЖрд▓ोрдХ рдХुрдоाрд░

рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╣ाрдИ рдХोрд░्рдЯ рдХा рд╣ाрд▓िрдпा рдлैрд╕рд▓ा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдХाрдиूрдиी рдиिрд░्рдгрдп рднрд░ рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рднाрд░рдд рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдвांрдЪे, рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдиीрддि рдХी рдЬрдЯिрд▓ рдкрд░рддों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рд╣ै। рдЕрджाрд▓рдд рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ा рд╣ै—рдЬिрд╕ рдзрд░्рдо рдоें рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि (SC) рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рднी рд▓ाрдЧू рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी।

рдпрд╣ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХेрд╡рд▓ рдХाрдиूрди рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдкрд░ рд╕ीрдзा рдк्рд░рд╣ाрд░ рднी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдзрд░्рдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдмाрдж рднी рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд▓ाрдн рд▓ेрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрддी рд░рд╣ी рд╣ै।

рдзрд░्рдоांрддрд░рдг рдФрд░ SC рд▓ाрдн: рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдорд░्рдпाрджा рдХा рдк्рд░рд╢्рди

рдорд╣рд░ाрдЬрдЧंрдЬ рдХे рдЬिрддेंрдж्рд░ рд╕ाрд╣рдиी рдХी рдпाрдЪिрдХा рдкрд░ рд╕ुрдирд╡ाрдИ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрджाрд▓рдд рдиे рд╕ाрдл рдХिрдпा рдХि рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдЕрдкрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि SC рд╢्рд░ेрдгी рдХा рд▓ाрдн рдирд╣ीं рд▓े рд╕рдХрддे। рдХोрд░्рдЯ рдиे рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХे C. Selvarani рдоाрдорд▓े рдХा рд╣рд╡ाрд▓ा рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рдХेрд╡рд▓ рд▓ाрдн рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рдзрд░्рдоांрддрд░рдг “рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕ाрде рдЫрд▓” рдХे рд╕рдоाрди рд╣ै।

рдпрд╣ рдиिрд░्рдгрдп рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рднाрд░рдд рдоें рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХेрд╡рд▓ рдЖрд░्рдеिрдХ рдпा рд╕ाрдоाрди्рдп рдкिрдЫрдб़ेрдкрди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рдкीрдб़рди рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै, рдЬो рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдиिрд╣िрдд рд░рд╣ा рд╣ै।

рдзрд░्рдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдмाрдж SC рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рд╕्рд╡рддः рдиिрд░рд╕्рдд

рдЕрджाрд▓рдд рдиे рдпрд╣ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдХि рдзрд░्рдо рдмрджрд▓рддे рд╣ी рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा SC рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рд╕्рд╡рддः рдЕрдоाрди्рдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै—рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдкрд╣рд▓े рдХрднी рднी рдЬाрд░ी рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ो। рдЬिрд▓ाрдзिрдХाрд░िрдпों рдХो рддीрди рдорд╣ीрдиे рдХे рднीрддрд░ рдРрд╕े рдоाрдорд▓ों рдХी рдЬांрдЪ рдХा рдиिрд░्рджेрд╢ рдпрд╣ рд╕ंрдХेрдд рджेрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдм рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХो рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।

рдЬрдоीрдиी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ: рдзрд░्рдо рдмрджрд▓ा, рднेрджрднाрд╡ рдирд╣ीं

рд╣ाрд▓ांрдХि рдЕрджाрд▓рдд рдХी рдХाрдиूрдиी рджрд▓ीрд▓ рдпрд╣ рдоाрдирддी рд╣ै рдХि рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдоें рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдирд╣ीं рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпрдеाрд░्рде рдЗрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ рддрд╕्рд╡ीрд░ рдкेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै।

рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдХे рдХрдИ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдЖрдЬ рднी рджрд▓िрдд рдИрд╕ाрдЗрдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рдЪрд░्рдЪ, рдЕрд▓рдЧ рдмैрдардиे рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдпрд╣ां рддрдХ рдХि рдЕрд▓рдЧ рдХрдм्рд░िрд╕्рддाрди рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ “рджрд▓िрдд рдЪрд░्рдЪ” рдФрд░ “рдЙрдЪ्рдЪ рдЬाрддि рдИрд╕ाрдИ рдЪрд░्рдЪ” рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХी рддрд░рд╣ рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд╡िрднिрди्рди рд░िрдкोрд░्рдЯें рдпрд╣ рдмрддाрддी рд╣ैं рдХि рдзрд░्рдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдмाрдж рднी рджрд▓िрдд рдИрд╕ाрдЗрдпों рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рднेрджрднाрд╡ рд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдоुрдХ्рддि рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी—рдпाрдиी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХा рдмोрдЭ рдзрд░्рдо рдмрджрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рднी рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै।

рдмिрд╣ाрд░ рдоॉрдбрд▓: рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг

рдмिрд╣ाрд░ рдЗрд╕ рдмрд╣рд╕ рдХो рдПрдХ рдирдпा рдЖрдпाрдо рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ां рдмрдб़ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рджрд▓िрдд рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╕े рдЖрдП рдИрд╕ाрдЗрдпों рдХो рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХे рдмрдЬाрдп рдкिрдЫрдб़ा рд╡рд░्рдЧ (OBC) рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдпрд╣ рдоॉрдбрд▓ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░рддा рд╣ै рдХि—

рдзрд░्рдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рднेрджрднाрд╡ рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХрд░рддा,

рд▓ेрдХिрди рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдкрд░िрднाрд╖ा рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ीрдоिрдд рд╣ै।

рдлैрд╕рд▓े рдХे рддीрди рдмрдб़े рд╕ंрджेрд╢


рдЗрд╕ рдиिрд░्рдгрдп рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рджेрдЦें, рддो рдпрд╣ рддीрди рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ंрджेрд╢ рджेрддा рд╣ै—


рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдЖрдзाрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЬाрддि-рдЖрдзाрд░िрдд рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрди्рдпाрдп рд╣ै।

рдзрд░्рдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд╕ाрде SC рдХा рджрд░्рдЬा рд╕्рд╡рддः рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рднेрджрднाрд╡ рдЪाрд╣े рдХिрд╕ी рднी рдзрд░्рдо рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ो, рдХाрдиूрди рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕ी рд╢्рд░ेрдгी рдХो рдоाрди्рдпрддा рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕े рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЕंрддिрдо рд╕рд╡ाрд▓: рдХ्рдпा рдХाрдиूрди рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпрдеाрд░्рде рдХे рд╕ाрде рдмрджрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП?

рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рдмрд╣ुрд╕्рддрд░ीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрддि рдХेрд╡рд▓ рдзाрд░्рдоिрдХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЧрд╣рд░ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै—

рдЕрдЧрд░ рдзрд░्рдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдмाрдж рднी рднेрджрднाрд╡ рдЬाрд░ी рд░рд╣рддा рд╣ै, рддो рдХ्рдпा рдХाрдиूрди рдХो рдЙрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХो рднी рдоाрди्рдпрддा рджेрдиी рдЪाрд╣िрдП?

рдлिрд▓рд╣ाрд▓ рдЕрджाрд▓рдд рдиे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рджाрдпрд░े рдоें рдЕрдкрдиी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ рджी рд╣ै।

рдЕрдм рдпрд╣ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдиीрддि-рдиिрд░्рдоाрддाрдУं рдкрд░ рд╣ै рдХि рд╡े рдЗрд╕ рдЬрдЯिрд▓ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХे рд╕ाрде рдХैрд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рддे рд╣ैं।



рддिрдеि рдирд╣ीं, рдШोрд╖рдгा рдкрд╣рд▓े — рдХ्рдпा рдпрд╣ी рд╣ै “рддोрд╣рдлा” рдХी рдирдИ рдкрд░िрднाрд╖ा?

рддिрдеि рдирд╣ीं, рдШोрд╖рдгा рдкрд╣рд▓े — рдХ्рдпा рдпрд╣ी рд╣ै “рддोрд╣рдлा” рдХी рдирдИ рдкрд░िрднाрд╖ा?

рд░िрдкोрд░्рдЯ: рдЖрд▓ोрдХ рдХुрдоाрд░

рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╢्рд░рдо рдПрд╡ं рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдИрдкीрдПрд╕-95 рдкेंрд╢рдирдзाрд░рдХों рдХे рд▓िрдП рди्рдпूрдирддрдо рдкेंрд╢рди 7,500 рд░ुрдкрдпे рдХрд░рдиे рдХी рдШोрд╖рдгा рдкрд╣рд▓ी рдирдЬрд░ рдоें рд░ाрд╣рддрднрд░ी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै। 26 рдоाрд░्рдЪ 2026 рдХो рд╣ुрдИ рдоंрдд्рд░ीрд╕्рддрд░ीрдп рдмैрдардХ рдоें рд▓िрдпा рдЧрдпा рдпрд╣ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ाрдЦों рдкेंрд╢рдирднोрдЧिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдХिрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдоूрд▓ рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдм рднी рдЬрд╕ рдХा рддрд╕ рд╣ै—рдХ्рдпा рдпрд╣ рд╕рдЪрдоुрдЪ “рддрдд्рдХाрд▓ рдк्рд░рднाрд╡” рд╕े рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдиिрд░्рдгрдп рд╣ै, рдпा рдлिрд░ рдПрдХ рдФрд░ рдЕрдзूрд░ी рдШोрд╖рдгा?

рдИрдкीрдПрд╕-95 (рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдкेंрд╢рди рдпोрдЬрдиा 1995) рдХे рддрд╣рдд рдкेंрд╢рди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд░рд╣े рдмुрдЬुрд░्рдЧ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рд╕े рди्рдпूрдирддрдо рдкेंрд╢рди рдмрдв़ाрдиे рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЕрдиेрдХ рдкेंрд╢рдирдзाрд░рдХों рдХो рд▓рдЧрднрдЧ 1,000 рд░ुрдкрдпे рдоाрд╕िрдХ рдоिрд▓рддे рд╣ैं, рдЬो рдорд╣ंрдЧाрдИ рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рд╕рдо्рдоाрдирдЬрдирдХ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдРрд╕े рдоें 7,500 рд░ुрдкрдпे рдХी рдШोрд╖рдгा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд░ाрд╣рдд рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрдо्рдоीрджें рдЬрдЧाрддी рд╣ै।

рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЗрд╕ рдкूрд░ी рдШोрд╖рдгा рдоें рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд╣рд▓ू—рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рддिрдеि—рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै। “рддрдд्рдХाрд▓ рдк्рд░рднाрд╡” рдЬैрд╕े рд╢рдм्рджों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЬрд░ूрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬрдоीрдиी рд╣рдХीрдХрдд рдпрд╣ рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рдРрд╕े рд╢рдм्рдж рдЕрдХ्рд╕рд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдоें рдЙрд▓рдЭрдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं। рдХ्рдпा рдкेंрд╢рдирдзाрд░рдХों рдХे рдЦाрддों рдоें рдЕрдЧрд▓े рд╣ी рдорд╣ीрдиे рд╕े рдмрдв़ी рд╣ुрдИ рд░ाрд╢ि рдкрд╣ुंрдЪेрдЧी, рдпा рдлिрд░ рдпрд╣ рднी рдЙрди рдШोрд╖рдгाрдУं рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рдЬाрдПрдЧी, рдЬिрдирдХा рдЗंрддрдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै?

рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬрдм рдкेंрд╢рди рд╕े рдЬुрдб़ी рдШोрд╖рдгाрдПं рдмिрдиा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕рдордпрд╕ीрдоा рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рд╣ों। рдкूрд░्рд╡ рдоें рднी рдХрдИ рдиीрддिрдЧрдд рдлैрд╕рд▓े рд▓िрдП рдЧрдП, рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рдЕрд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдиे рд▓ाрднाрд░्рдеिрдпों рдХो рдиिрд░ाрд╢ рдХिрдпा। рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा рдХि рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдкेंрд╢рдирдзाрд░рдХों рдХे рд▓िрдП рд╣рд░ рдорд╣ीрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै—рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд╣ाрдпрддा рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХी рдЧрд░िрдоा рдФрд░ рдмुрдиिрдпाрджी рдЬीрд╡рди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рд╕े рдЬुрдб़ा рд╡िрд╖рдп рд╣ै।

рдШोрд╖рдгा рдоें “рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЬाрдП” рдЬैрд╕े рдиिрд░्рджेрд╢ рдЕрд╡рд╢्рдп рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं, рдХिंрддु рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ोрдбрдоैрдк рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдпрд╣ рднी рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рднрд░ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдХ्рдпा рд░ाрдЬ्рдпों рдХो рдаोрд╕ рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ рдЬाрд░ी рдХिрдП рдЧрдП рд╣ैं? рдХ्рдпा рдИрдкीрдПрдлрдУ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рддрдХрдиीрдХी рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рддैрдпाрд░िрдпां рдкूрд░ी рд╣ैं? рдЗрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдЕрднी рднी рдзुंрдзрд▓े рд╣ैं।

рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЗрд╕ “рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдиिрд░्рдгрдп” рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдмрдиाрдП—рд╕्рдкрд╖्рдЯ рддिрдеि, рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рд╕рдордпрдмрдж्рдз рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े। рдЕрди्рдпрдеा, рдпрд╣ рддрдеाрдХрдеिрдд “рддोрд╣рдлा” рднी рдЙрдо्рдоीрджों рдХी рдлाрдЗрд▓ों рдоें рджрдмрдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрдПрдЧा।

рдЕंрддрддः рд╕рд╡ाрд▓ рд╕ीрдзा рдФрд░ рд╕рдЯीрдХ рд╣ै—

рдЬрдм рдиिрд░्рдгрдп рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै, рддो рддाрд░ीрдЦ рдмрддाрдиे рдоें рд╣िрдЪрдХ рдХ्рдпों?


рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЪूрдХ рднрд░ рдирд╣ीं

 рд░िрдкोрд░्рдЯ: рдЖрд▓ोрдХ рдХुрдоाрд░

рдпрд╣ рдоाрдорд▓ा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдмрдпाрди рдпा рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЪूрдХ рднрд░ рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЖрдЬ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि, рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдмोрдз рдХे рдмीрдЪ рдмрдв़рддी рдЦाрдИ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрдирддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬрдм рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдЙрдкрдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдЬैрд╕े рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдкрдж рдкрд░ рдмैрдаे рдиेрддा рдпрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдЧौрддрдо рдмुрдж्рдз рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдФрд░ рд╢ांрддि рдХा рд╕ंрджेрд╢ рдлैрд▓ाрдпा, рддो рдпрд╣ рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рднूрд▓ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЬाрддी, рдмрд▓्рдХि рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕्рдоृрддि рдХे рд╕ाрде рдЧंрднीрд░ рдЦिрд▓рд╡ाрдб़ рдЬैрд╕ी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рддрде्рдп рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ैं। рдЧौрддрдо рдмुрдж्рдз рдХा рдЬрди्рдо рд▓рдЧрднрдЧ 563 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рд╣ुрдЖ рдФрд░ 483 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рдоें рдЙрдирдХा рдорд╣ाрдкрд░िрдиिрд░्рд╡ाрдг рд╣ुрдЖ। рджूрд╕рд░ी рдУрд░, рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рдХा рдЬрди्рдо рд▓рдЧрднрдЧ 304 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рдоें рд╣ुрдЖ। рдпाрдиी рджोрдиों рдХे рдмीрдЪ рд▓рдЧрднрдЧ 179 рд╡рд░्рд╖ों рдХा рдЕंрддрд░ рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдЙрдирдХा рдоिрд▓рдиा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдпрд╣ рд╡े рдмुрдиिрдпाрджी рддрде्рдп рд╣ैं рдЬो рд╕्рдХूрд▓ рд╕्рддрд░ рдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рдкрдв़ाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдардиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै рдХि рдЗрддрдиी рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬाрдирдХाрд░ी рднी рдЬрдм рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдоंрдЪों рд╕े рдЧрд▓рдд рддрд░ीрдХे рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рддो рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдХाрд░рдг рдХ्рдпा рд╣ैं?

рджрд░рдЕрд╕рд▓, 2014 рдХे рдмाрдж рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдПрдХ рдирдпा рдЯ्рд░ेंрдб рдЙрднрд░ा рд╣ै—рдЬрд╣ां рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рддрде्рдп рдХी рдмрдЬाрдп ‘рдиैрд░ेрдЯिрд╡’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдиेрддा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕ंрджेрд╢ рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдвाрд▓рддे рд╣ैं, рддाрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो рдордЬрдмूрддी рджी рдЬा рд╕рдХे। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рддрде्рдп рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкीрдЫे рдЫूрдЯ рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдЕрдкीрд▓ рдЖрдЧे рдЖ рдЬाрддी рд╣ै। рдЬрдм рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рдХो рдЧौрддрдо рдмुрдж्рдз рд╕े рд╕ीрдзे рдЬोрдб़ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдХрдеा рдмрди рдЬाрддी рд╣ै—рдХि рдПрдХ рд╢ाрд╕рдХ рдиे рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╢ांрддि рдХा рдоाрд░्рдЧ рдЕрдкрдиाрдпा। рдЬрдмрдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдпрд╣ рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдмुрдж्рдз рдХे рдЙрдкрджेрд╢ों рдХो рдЙрдирдХे рдорд╣ाрдкрд░िрдиिрд░्рд╡ाрдг рдХे рдХाрдлी рд╕рдордп рдмाрдж, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдЕрдкрдиाрдпा।

рдпрд╣ां рд╕рдорд╕्рдпा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдмрдпाрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕ рд╡्рдпाрдкрдХ рдоाрд╣ौрд▓ рдХी рднी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдРрд╕े рдмрдпाрди рдмिрдиा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рдХे рджिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдоीрдбिрдпा, рдЬिрд╕े рдЕрдХ्рд╕рд░ “рдЧोрджी рдоीрдбिрдпा” рдХрд╣рдХрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рдХрдИ рдмाрд░ рдРрд╕े рдмрдпाрдиों рдкрд░ рдЧंрднीрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдиे рд╕े рдмрдЪрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдиेрддाрдУं рдХे рднीрддрд░ рддрде्рдпाрдд्рдордХ рд╕рдЯीрдХрддा рдХो рд▓ेрдХрд░ рджрдмाрд╡ рд▓рдЧाрддाрд░ рдХрдо рд╣ोрддा рдЬाрддा рд╣ै।

рджूрд╕рд░ी рдУрд░, рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдиे рдПрдХ рдирдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ां рд▓ोрдЧ рддрдд्рдХाрд▓ рддрде्рдп-рдЬांрдЪ (рдлैрдХ्рдЯ-рдЪेрдХ) рдХрд░рддे рд╣ैं, рдкुрд░ाрдиे рд░िрдХॉрд░्рдб рд╕ाрдордиे рд▓ाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЧрд▓рддिрдпों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рдбрд░ рдХा рдоाрд╣ौрд▓ рднी рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬрд╣ां рдЕрд╕рд╣рдорддि рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХो “рджेрд╢-рд╡िрд░ोрдзी” рдпा “рдкाрдХिрд╕्рддाрди рд╕рдорд░्рдердХ” рдЬैрд╕े рдЯैрдЧ рджिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рд▓िрдП рдЦрддрд░рдиाрдХ рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рд╕े рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдФрд░ рдмрд╣рд╕ рдХी рдЬрдЧрд╣ рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕िрдордЯрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै।

рдиेрддाрдУं рдХा рдпрд╣ рддрд░्рдХ рднी рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै рдХि рд╡े “рдирдИ рдкीрдв़ी”, рдпाрдиी Gen-Z рдХो рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рдЬोрдб़рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдиिрд╕्рд╕ंрджेрд╣ рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рдЧрд▓рдд рддрде्рдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै? рдпрджि рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХो рдпрд╣ी рдмрддाрдпा рдЬाрдПрдЧा рдХि рдЧौрддрдо рдмुрдж्рдз рдФрд░ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдеे, рддो рдпрд╣ рдЙрдирдХे рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдЕрди्рдпाрдп рд╣ोрдЧा। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХेрд╡рд▓ рдЧौрд░рд╡рдЧाрди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рддрде्рдпों, рдк्рд░рдоाрдгों рдФрд░ рд╕рдордпрд░ेрдЦा рдХा рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рд╣ै।

рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдоें рдПрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдпрд╣ рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै рдХि рдЕрддीрдд рдХी рдЧрд▓рддिрдпों рдХे рд▓िрдП рд▓рдЧाрддाрд░ рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХो рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдард╣рд░ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рдПрдХ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдФрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдХрдоिрдпों рд╕े рдз्рдпाрди рд╣рдЯाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрддीрдд рдХो рдмाрд░-рдмाрд░ рдиिрд╢ाрдиा рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдпрд╣ ‘рдбाрдЗрд╡рд░्рдЬрди рдкॉрд▓िрдЯिрдХ्рд╕’ рдХा рд░ूрдк рд▓े рд▓ेрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рди рддो рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕ुрдзрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрдзाрди рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджрд▓ों рдХे рднीрддрд░ рдРрд╕ी рдХोрдИ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоौрдЬूрдж рд╣ै рдЬो рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдмрдпाрдиों рдХी рддрде्рдпाрдд्рдордХ рдЬांрдЪ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ рд╕рдХे? рдпрджि рдирд╣ीं, рддो рдЗрд╕рдХी рддрдд्рдХाрд▓ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЬрдм рд╕рдд्рддा рдоें рдмैрдаे рд▓ोрдЧ рд╣ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рддोрдб़-рдорд░ोрдб़ рдХрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ेंрдЧे, рддो рдЖрдо рдЬрдирддा рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ी рдФрд░ рдЧрд▓рдд рдХे рдмीрдЪ рдЕंрддрд░ рдХрд░рдиा рдХрдаिрди рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।

рдЕंрддрддः, рдЗрд╕े “рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा”, “рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд▓ाрдкрд░рд╡ाрд╣ी” рдпा “рдиैрд░ेрдЯिрд╡ рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рд░рдгрдиीрддि”—рдХिрд╕ी рднी рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрдП, рддीрдиों рд╣ी рдкрд╣рд▓ू рдЗрд╕рдоें рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬрдм рдЧрд▓рдд рддрде्рдп рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд╕ंрдХोрдЪ рдХे рдмाрд░-рдмाрд░ рджोрд╣рд░ाрдП рдЬाрддे рд╣ैं, рддो рд╡े рдзीрд░े-рдзीрд░े ‘рд╕рдд्рдп’ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдП рдЬाрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं।

рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдоें рдЬрдирддा рдХी рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рд╣ी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╕ंрддुрд▓рди рд╣ै। рдпрджि рдиाрдЧрд░िрдХ рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫрддे рд░рд╣ें, рддрде्рдпों рдХी рдЬांрдЪ рдХрд░рддे рд░рд╣ें рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдЙрд╕рдХे рд╕рд╣ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ें, рддो рдРрд╕े рдмрдпाрдиों рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ेрдЧा। рдЕрди्рдпрдеा, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдЗрд╕ рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рд╕ंрдмंрдз рдХा рдЦाрдоिрдпाрдЬा рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХो рднुрдЧрддрдиा рдкрдб़ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╢ुрдХ्рд░рд╡ाрд░, 27 рдоाрд░्рдЪ 2026

 30 рдоाрд░्рдЪ 2026 рдХो рдЙрдирдХा рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рд╕े рдЗрд╕्рддीрдлा 

рд░िрдкोрд░्рдЯः рдЖрд▓ोрдХ рдХुрдоाрд░


Nitish Kumar рдмिрд╣ाрд░ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд╕рдмрд╕े рдЕрдиुрднрд╡ी рдФрд░ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдиेрддाрдУं рдоें рдЧिрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдХрд░िрдпрд░ рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рдЕрдиोрдЦा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓ोрдХрд╕рднा рдФрд░ рдмिрд╣ाрд░ рд╡िрдзाрдирд╕рднा рджोрдиों рдХे рдЪुрдиाрд╡ рд▓рдб़े, рд▓ेрдХिрди рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдмрдирдиे рдХे рдмाрдж рдХрднी рд╕ीрдзे рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ рдирд╣ीं рд▓рдб़ा। рд╡े рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ Bihar Legislative Council (рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж) рдХे рд╕рджрд╕्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдд्рддा рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХрд░рддे рд░рд╣े। рдЕрдм рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрдиे рдХे рдмाрдж 30 рдоाрд░्рдЪ 2026 рдХो рдЙрдирдХा рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рд╕े рдЗрд╕्рддीрдлा рдЙрдирдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рд╕ंрдХेрдд рджे рд░рд╣ा рд╣ै। 

 рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ों рдХा рд╕ीрдоिрдд рд▓ेрдХिрди рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрдиुрднрд╡  

рдиीрддीрд╢ рдХुрдоाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдмिрд╣ाрд░ рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдХे рдЪाрд░ рдЪुрдиाрд╡ рд▓рдб़े—1977, 1980, 1985 рдФрд░ 1995। 1977 рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣рд░рдиौрдд рд╕ीрдЯ рд╕े рдЪुрдиाрд╡ рд▓рдб़ा, рд▓ेрдХिрди рд╣ाрд░ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़ा। 1980 рдоें рднी рд╡े рдЙрд╕ी рд╕ीрдЯ рд╕े рдкрд░ाрдЬिрдд рд╣ुрдП। 1985 рдоें Lok Dal рдХे рдЯिрдХрдЯ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрд╣рд▓ी рдФрд░ рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЬीрдд рджрд░्рдЬ рдХी। рдпрд╣ рдЬीрдд рдЙрдирдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдПрдХ рдЕрд╣рдо рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд░рд╣ी। 

рд╣ाрд▓ांрдХि, 1995 рдоें Samata Party рдХे рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡े рдлिрд░ рд╣ाрд░ рдЧрдП। рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рдмाрдд рдпрд╣ рд░рд╣ी рдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╡े рд▓ोрдХрд╕рднा рдХे рд╕рджрд╕्рдп рднी рдеे, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ंрд╕рдж рдХी рд╕рджрд╕्рдпрддा рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦी।  2005 рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдмрдирдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ों рд╕े рджूрд░ी рдмрдиा рд▓ी। рдпрд╣ рдЙрдирдХी рд░рдгрдиीрддिрдХ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдеा, рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЬрдиाрджेрд╢ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╢ाрд╕рди рдЪрд▓ाрдпा।  

рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें рдордЬрдмूрдд рдкрдХрдб़  

рдиीрддीрд╢ рдХुрдоाрд░ рдХा рд▓ोрдХрд╕рднा рдХрд░िрдпрд░ рдХाрдлी рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे 1989 рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ Barh рд╕े рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрдХрд░ рд╕ंрд╕рдж рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж 1991, 1996, 1998 рдФрд░ 1999 рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рдЬीрдд рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी।  2004 рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджो рд╕ीрдЯों—рдмाрдв़ рдФрд░ Nalanda—рд╕े рдЪुрдиाрд╡ рд▓рдб़ा। рдмाрдв़ рд╕े рд╣ाрд░рдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиाрд▓ंрджा рд╕े рдЬीрдд рджрд░्рдЬ рдХी। рдпрд╣ рдЙрдирдХा рдЕंрддिрдо рд▓ोрдХрд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ рдеा।  1989 рд╕े 2004 рддрдХ рд╕ंрд╕рдж рдоें рдЙрдирдХी рд╕рдХ्рд░िрдп рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी। рд╡े рди рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╕ांрд╕рдж рд░рд╣े, рдмрд▓्рдХि рд╕ंрд╕рджीрдп рд╕рдоिрддिрдпों рдФрд░ рд╡िрдкрдХ्рд╖ी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдордЬрдмूрдд рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрдИ।  

рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдоें рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा  

рдиीрддीрд╢ рдХुрдоाрд░ рдиे рдХेंрдж्рд░ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा। рд╡े V. P. Singh рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдоें рдХृрд╖ि рд░ाрдЬ्рдп рдоंрдд्рд░ी рдмрдиे। рдмाрдж рдоें Atal Bihari Vajpayee рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рд╡ाрд▓ी рд╕рд░рдХाрд░ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ेрд▓ рдоंрдд्рд░ी, рдХृрд╖ि рдоंрдд्рд░ी рдФрд░ рднूрддрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдоंрдд्рд░ी рдЬैрд╕े рдЕрд╣рдо рдкрдж рд╕ंрднाрд▓े।  рд░ेрд▓ рдоंрдд्рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд░ाрд╣ा рдЧрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ेрд▓рд╡े рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд╣рд▓ें рдХीं। рдЗрди рдЕрдиुрднрд╡ों рдиे рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рд╕рдХ्рд╖рдо рдк्рд░рд╢ाрд╕рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। 

 рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рдХे рдЬрд░िрдП рд╕рдд्рддा рд╕ंрдЪाрд▓рди 

 рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдмрдирдиे рдХे рдмाрдж рдиीрддीрд╢ рдХुрдоाрд░ рдиे рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рдХो рдЕрдкрдиी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд░рдгрдиीрддि рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा। Bihar Legislative Council рдХे рд╕рджрд╕्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдкрдж рдХी рдкाрдд्рд░рддा рдмрдиाрдП рд░рдЦी।  рдпрд╣ рд░рдгрдиीрддि рдЙрди्рд╣ें рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ рдХी рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддाрдУं рд╕े рджूрд░ рд░рдЦрддी рд░рд╣ी। рдкिрдЫрд▓े рджो рджрд╢рдХों рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ी рдоॉрдбрд▓ рдХे рддрд╣рдд рдмिрд╣ाрд░ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो рджिрд╢ा рджी। рдЙрдирдХे рд╢ाрд╕рди рдоें “рд╕ुрд╢ाрд╕рди” рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ुрдИ।  рдЙрдирдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдоें рд╕рдб़рдХ рдиिрд░्рдоाрдг, рдмिрдЬрд▓ी рдЖрдкूрд░्рддि рдоें рд╕ुрдзाрд░, рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि, рдорд╣िрд▓ा рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг, рддрдеा рдЬाрддीрдп рдЬрдирдЧрдгрдиा рдЬैрд╕े рдХрджрдо рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।рд╣ाрд▓ांрдХि, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдФрд░ рдкрд▓ाрдпрди рдЬैрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпाрдПं рдЕрдм рднी рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╕ाрдордиे рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ैं।  

рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рдХी рдУрд░ рдмрдв़рддा рдХрджрдо  

рдЕрдм рдиीрддीрд╢ рдХुрдоाрд░ рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। Representation of the People Act 1951 рдХे рддрд╣рдд рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдПрдХ рд╕ाрде рджो рд╕рджрдиों рдХा рд╕рджрд╕्рдп рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХा рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рд╕े рдЗрд╕्рддीрдлा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।  10 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2026 рд╕े рдЙрдирдХा рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рд╢ुрд░ू рд╣ोрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдирдХे рд▓ंрдмे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕рдлрд░ рдоें рдПрдХ рдирдпा рдЕрдз्рдпाрдп рд╣ोрдЧा। рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рдоें рд╡े рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд╣िрддों рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоंрдЪ рдкрд░ рдордЬрдмूрддी рд╕े рдЙрдаा рд╕рдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ाрде рдмेрд╣рддрд░ рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। 

 рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╢ैрд▓ी  

рдиीрддीрд╢ рдХुрдоाрд░ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдкрд░ Ram Manohar Lohia рдФрд░ Jayaprakash Narayan рдХा рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡े рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рд╕рдорд░्рдердХ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкिрдЫрдб़े рд╡рд░्рдЧों, рдорд╣िрд▓ाрдУं рддрдеा рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЬोрд░ рджिрдпा।  рдЙрдирдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╢ैрд▓ी рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд╣рд▓ू рдЧрдардмंрдзрди рдмрджрд▓рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ National Democratic Alliance рдФрд░ рдорд╣ाрдЧрдардмंрдзрди рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрддुрд▓рди рд╕ाрдзा। рдЗрд╕рдиे рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рд▓рдЪीрд▓ा рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдиेрддा рдмрдиाрдпा, рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдУं рдХा рднी рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़ा।  

рднрд╡िрд╖्рдп рдФрд░ рдирдИ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпां 

 рдЙрдирдХे рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рд╕े рдЗрд╕्рддीрдлे рдХे рдмाрдж рдмिрд╣ाрд░ рдоें рд╕рдд्рддा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЪрд░्рдЪाрдПं рддेрдЬ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ैं। Nishant Kumar рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрдЯрдХрд▓ें рд▓рдЧाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рднाрдЬрдкा рднी рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдХो рдФрд░ рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।  рд╡िрдкрдХ्рд╖, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ Rashtriya Janata Dal, рдЗрд╕ рдлैрд╕рд▓े рдХो рдЬрдиाрджेрд╢ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдмрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд╣ीं рд╕рдорд░्рдердХों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдЙрдирдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдлाрдпрджेрдоंрдж рд╣ोрдЧी। 

 рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖  

рдиीрддीрд╢ рдХुрдоाрд░ рдХा рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рд╕े рдЗрд╕्рддीрдлा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХी рд▓ंрдмी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдпाрдд्рд░ा рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоोрдб़ рд╣ै। рджो рджрд╢рдХों рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рдордп рддрдХ рдмिрд╣ाрд░ рдХी рд╕рдд्рддा рд╕ंрднाрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдЕрдм рд╡े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдирдИ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।  рдЙрдирдХी рд╡िрд░ाрд╕рдд “рд╕ुрд╢ाрд╕рди”, рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрддुрд▓िрдд рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордп рдоें рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рд╣ोрдЧा рдХि рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рдоें рдЙрдирдХी рднूрдоिрдХा рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдХिрд╕ рджिрд╢ा рдоें рд▓े рдЬाрддी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी, рдмिрд╣ाрд░ рдоें рдирдИ рдиेрддृрдд्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рддी рд╣ै, рдпрд╣ рднी рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рддрдп рдХрд░ेрдЧा।                                                              

“рдЬाрди рд╣ै рддो рдЬрд╣ाрди—рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдмрдЪрдкрди, рдордЬрдмूрдд рднाрд░рдд”

 “рдЬाрди рд╣ै рддो рдЬрд╣ाрди—рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдмрдЪрдкрди, рдордЬрдмूрдд рднाрд░рдд”


“рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдФрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рд╕े рдмрджрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдмрдЪ्рдЪों рдХी рджुрдиिрдпा”

рд░िрдкोрд░्рдЯः рдЖрд▓ोрдХ рдХुрдоाрд░


“рдЬाрди рд╣ै рддो рдЬрд╣ाрди” — рддрдм рдЬाрдХрд░ рднाрд░рдд рдмрдиेрдЧा рдорд╣ाрди

“рдЬाрди рд╣ै рддो рдЬрд╣ाрди” рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдХрд╣ाрд╡рдд рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рджрд░्рд╢рди рд╣ै। рдЬрдм рддрдХ рджेрд╢ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд, рд╕्рд╡рд╕्рде рдФрд░ рдЬीрд╡िрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ेंрдЧे, рддрдм рддрдХ рдХिрд╕ी рднी рд╡िрдХाрд╕ рдХा рджाрд╡ा рдЕрдзूрд░ा рд╣ी рд░рд╣ेрдЧा। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдЕрдиेрдХ рдЧैрд░-рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеाрдПं рдмाрд▓ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджे рд░рд╣ी рд╣ैं।

рдкिрдЫрд▓े рддीрди рджрд╢рдХों рдоें рднाрд░рдд рдиे рдмाрд▓ рдоृрдд्рдпु рджрд░ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╕рдлрд▓рддा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рд╣ै। 1990 рд╕े 2024 рдХे рдмीрдЪ 5 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдоृрдд्рдпु рджрд░ (U5MR) рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 79% рдХी рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖрдИ рд╣ै—рдпрд╣ 127 рд╕े рдШрдЯрдХрд░ 27 рдк्рд░рддि 1000 рдЬीрд╡िрдд рдЬрди्рдо рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдирд╡рдЬाрдд рдоृрдд्рдпु рджрд░ (NMR) рднी 57 рд╕े рдШрдЯрдХрд░ 17 рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪ рдЧрдИ рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдпूं рд╣ी рдирд╣ीं рдоिрд▓ी; рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдмेрд╣рддрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдПं, рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдк्рд░рд╕рд╡, рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдЕрднिрдпाрди рдФрд░ рдЬрди-рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХी рдмрдб़ी рднूрдоिрдХा рд╣ै।

рдЕрдЧрд░ рдмिрд╣ाрд░ рдХी рдмाрдд рдХрд░ें, рддो рдпрд╣ां рднी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕ुрдзाрд░ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ा рд╣ै। 2009 рдоें рдЬрд╣ां рд╢िрд╢ु рдоृрдд्рдпु рджрд░ (IMR) 52 рдеी, рд╡рд╣ीं NFHS-5 (2019-20) рдоें рдпрд╣ рдШрдЯрдХрд░ 46.8 рд╣ो рдЧрдИ рдФрд░ рд╣ाрд▓ рдХे рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдпрд╣ 27-32 рдХे рдмीрдЪ рдЖंрдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд╕рдд рдХे рдХрд░ीрдм рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рднी рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рдХुрдкोрд╖рдг рдФрд░ рдмाрд▓ рдоृрдд्рдпु рджрд░ рдЕрднी рднी рдЧंрднीрд░ рдЪुрдиौрддी рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЦाрд╕рдХрд░ рдЧрд░ीрдм рдФрд░ рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдоुрджाрдпों рдоें।

рдпрд╣ीं рд╕े “рдмाрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг” рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдФрд░ рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдмाрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдорддрд▓рдм рд╕िрд░्рдл рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╣िंрд╕ा рдпा рд╢ोрд╖рдг рд╕े рдмрдЪाрдиा рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рд╕рдоुрдЪिрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХो рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рднी рд╣ै। рдПрдХ рд╕्рд╡рд╕्рде рдмрдЪ्рдЪा рд╣ी рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЯीрдХाрдХрд░рдг (Immunization) рдмाрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЙрдкाрдп рдмрдирдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕рд▓ рдЗрдо्рдпूрдиाрдЗрдЬेрд╢рди рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо (UIP) рдмрдЪ्рдЪों рдХो 12 рдЧंрднीрд░ рдФрд░ рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдоुрдл्рдд рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрдирдоें рдкोрд▓िрдпो, рдЦрд╕рд░ा, рд░ूрдмेрд▓ा, рдЯेрдЯрдирд╕ рдФрд░ рд╣ेрдкेрдЯाрдЗрдЯिрд╕-рдмी рдЬैрд╕ी рдмीрдоाрд░िрдпां рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।

рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд▓ाрдн рд╣ै—рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा। рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рдЯीрдХा рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдоृрдд्рдпु рдХे рдЦрддрд░े рд╕े рдмрдЪा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рд╡िрдХрд▓ांрдЧрддा рдХो рднी рд░ोрдХрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдкोрд▓िрдпो рд╕े рд▓рдХрд╡ा рдФрд░ рдЦрд╕рд░े рд╕े рдЕंрдзाрдкрди рдЬैрд╕ी рд╕्рдеाрдпी рд╕рдорд╕्рдпाрдПं рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдХे рдЬрд░िрдП рд░ोрдХा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдХुрдкोрд╖рдг рдФрд░ рдмीрдоाрд░ी рдХे рджुрд╖्рдЪрдХ्рд░ рдХो рддोрдб़рдиे рдоें рднी рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рдмाрд░-рдмाрд░ рдмीрдоाрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдмрдЪ्рдЪा рди рддो рдаीрдХ рд╕े рдмрдв़ рдкाрддा рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрд╕рдХा рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕рд╣ी рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣ो рдкाрддा рд╣ै। рдЯीрдХे рдЙрд╕े рд╕्рд╡рд╕्рде рд░рдЦрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕ рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдкाрддा рд╣ै।

рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдХा рдПрдХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд╣рд▓ू рд╣ै “рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा” (Herd Immunity)। рдЬрдм рдХिрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЯीрдХा рд▓рдЧ рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдмीрдоाрд░िрдпों рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╕्рд╡рддः рд╣ी рдХрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЙрди рдмрдЪ्рдЪों рдХो рднी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдоिрд▓рддी рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рдХाрд░рдгрд╡рд╢ рдЯीрдХा рдирд╣ीं рд▓рдЧрд╡ा рдкाрддे।

рднाрд░рдд рдоें рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХो “рдкूрд░्рдг рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖िрдд” рддрдм рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬрдм рдЙрд╕े рдЬрди्рдо рдХे рдкрд╣рд▓े рд╡рд░्рд╖ рдоें рд╕рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЯीрдХे рд╕рдордп рдкрд░ рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдХा рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै рдФрд░ рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рднी।

рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдЬрдоीрдиी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднी рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рдХाрд░्рдп рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдкрдЯрдиा рдирдЧрд░ рдиिрдЧрдо рдХे рд╡ाрд░्рдб рдиंрдмрд░-1 рд╕्рдеिрдд рд╢рдмрд░ी рдХॉрд▓ोрдиी, рджीрдШा рдоुрд╕рд╣рд░ी рдоें рдХुрд░्рдЬी рд╣ोрд▓ी рдлैрдоिрд▓ी рд╣ॉрд╕्рдкिрдЯрд▓ рдХे рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХेंрдж्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рдк्рд░рднाрд╡ी рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХा рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЕрд╕рд░ рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдЬрдЪ्рдЪा рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪा рджोрдиों рдХी рд╕ेрд╣рдд рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдоृрдд्рдпु рджрд░ рдоें рдХрдоी рдЖрдИ।

рдПрдХ рд╕рдордп рдеा рдЬрдм рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдпрдХрд░्рдоी рдЧांрд╡ों рдоें рдЬाрддे рдеे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдпрд╣ рд╕ुрдирдиे рдХो рдоिрд▓рддा рдеा рдХि “рдмрдмुрдЖ рдоु рдЧрдпा рд╣ै”—рдпाрдиी рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै। рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡ाрдХ्рдп рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕ рджрд░्рджрдиाрдХ рд╣рдХीрдХрдд рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдеा, рдЬिрд╕рдоें рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рдоाрд╕ूрдо рдЬाрдиें рдЪрд▓ी рдЬाрддी рдеीं। рдЖрдЬ рд╡рд╣ी рд╕्рдеिрддि рдмрджрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рд╢्рд░ेрдп рдЯीрдХाрдХрд░рдг рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХो рдЬाрддा рд╣ै।

рдХाрдиूрдиी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднी рднाрд░рдд рдиे рдмाрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрдд рдХрджрдо рдЙрдаाрдП рд╣ैं। POCSO Act 2012 (Protection of Children from Sexual Offences Act) рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдпौрди рд╢ोрд╖рдг рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо (Juvenile Justice Act) рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдпे рдХाрдиूрди рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं।

рдЕंрддрддः, рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा рдХि рдХिрд╕ी рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдЕрд╕рд▓ी рддाрдХрдд рдЙрд╕рдХी рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪे рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд, рд╕्рд╡рд╕्рде рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ोंрдЧे, рддрднी рджेрд╢ рдк्рд░рдЧрддि рдХрд░ेрдЧा। “рдЬाрди рд╣ै рддो рдЬрд╣ाрди” рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдкрд╣рд▓े рдЬीрд╡рди рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╣ो, рдлिрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдмाрдд рд╣ो।

рдЖрдЬ рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХि рд╣рд░ рдоाрддा-рдкिрддा, рд╣рд░ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╣рд░ рд╕ंрд╕्рдеा рдЗрд╕ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдХो рд╕рдордЭे। рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдХो рдЖрджрдд рдмрдиाрдП, рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдлैрд▓ाрдП рдФрд░ рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░े рдХि рдХोрдИ рднी рдмрдЪ्рдЪा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рди рд░рд╣े।

рдЬрдм рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪा рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдЧा, рддрднी рднाрд░рдд рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдорд╣ाрди рдмрдиेрдЧा।

“рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╡िрдзेрдпрдХ 2026: рдкрд╣рдЪाрди рдкрд░ рдХाрдиूрди рдпा рдЕрдзिрдХाрд░ों рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг?”

 “рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╡िрдзेрдпрдХ 2026: рдкрд╣рдЪाрди рдкрд░ рдХाрдиूрди рдпा рдЕрдзिрдХाрд░ों рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг?”


“Self-Identification рд╕े Medical Verification рддрдХ—рдмрджрд▓ рдЧрдпा рдиिрдпрдо”

рд░िрдкोрд░्рдЯः рдЖрд▓ोрдХ рдХुрдоाрд░


рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╡िрдзेрдпрдХ 2026: рдЕрдзिрдХाрд░, рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рд╡िрд╡ाрдж рдХा рдирдпा рдЕрдз्рдпाрдп

рдоाрд░्рдЪ 2026 рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕рдж рдж्рд╡ाрд░ा рдкाрд░िрдд рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि (рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг) рд╕ंрд╢ोрдзрди рд╡िрдзेрдпрдХ, 2026 рдиे рджेрд╢ рдоें рдЬेंрдбрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдХे рдоुрдж्рджे рдХो рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмрд╣рд╕ рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд▓ा рдЦрдб़ा рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрдзेрдпрдХ 2019 рдХे рдоूрд▓ рдХाрдиूрди рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЦाрд╕рдХрд░ “рд╕्рд╡-рдкрд╣рдЪाрди” (Self-identification) рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡िрд╡ाрдж рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрди рдЧрдпा рд╣ै।

рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ां рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो “рд╕ंрдЧрдаिрдд рдФрд░ рдк्рд░рдоाрдгिрдХ” рдмрдиाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै, рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╕рдоुрджाрдп рдФрд░ рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा рдЗрд╕े рдЙрдирдХी рдЧрд░िрдоा рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдХрджрдо рдоाрди рд░рд╣े рд╣ैं।

рдХ्рдпा рд╣ै рдирдпा рдмрджрд▓ाрд╡?

2019 рдХे рдХाрдиूрди рдоें рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рд╕्рд╡рдпं рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдпाрдиी рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдпрд╣ рддрдп рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдеा рдХि рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдХिрд╕ рдЬेंрдбрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд╣рдЪाрдирддा рд╣ै, рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдоेрдбिрдХрд▓ рдпा рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХे।

рд▓ेрдХिрди 2026 рдХे рд╕ंрд╢ोрдзрди рдиे рдЗрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдмрджрд▓ рджिрдпा рд╣ै। рдЕрдм:

рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд▓िрдП рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕рд░्рдЯिрдлिрдХेрдЯ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдпрд╣ рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕ुрдкрд░िрдЯेंрдбेंрдЯ рдпा CMO рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी рд╣ोрдЧा।
рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЬिрд▓ा рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ (DM) рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХे рдмाрдж рд╣ी рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдкрдд्рд░ рдоिрд▓ेрдЧा।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рдЕрдм рдкрд╣рдЪाрди рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдзिрдХाрд░ рди рд╣ोрдХрд░ рдПрдХ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдФрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕ीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдмрди рдЧрдИ рд╣ै।

рдкрд░िрднाрд╖ा рдоें рдмрджрд▓ाрд╡: рдХौрди рд╣ै рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░?

2019 рдХे рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдоें рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдХाрдлी рд╡्рдпाрдкрдХ рдеी। рдЗрд╕рдоें рдЯ्рд░ांрд╕-рдкुрд░ुрд╖, рдЯ्рд░ांрд╕-рдорд╣िрд▓ा, рдЗंрдЯрд░рд╕ेрдХ्рд╕ рд╡्рдпрдХ्рддि, рдЬेंрдбрд░рдХ्рд╡ीрд░ рдФрд░ рд╣िрдЬрдб़ा, рдХिрди्рдирд░ рдЬैрд╕ी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдкрд╣рдЪाрдиें рд╢ाрдоिрд▓ рдеीं — рдЪाрд╣े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХोрдИ рдоेрдбिрдХрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХрд░рд╡ाрдИ рд╣ो рдпा рдирд╣ीं।

рд▓ेрдХिрди рдирдП рд╕ंрд╢ोрдзрди рдоें рдкрд░िрднाрд╖ा рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै:

рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд╣рдЪाрди (рдЬैрд╕े рдХिрди्рдирд░, рд╣िрдЬрдб़ा, рдЕрд░рд╡ाрдиी, рдЬोрдЧрддा) рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।
рдЗंрдЯрд░рд╕ेрдХ्рд╕ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬрди्рдордЬाрдд рдЬैрд╡िрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░।
“рд╕्рд╡рдпं-рдЕрдиुрднूрдд рдЬेंрдбрд░ рдкрд╣рдЪाрди” (Self-perceived identity) рдХो рдЗрд╕ рдкрд░िрднाрд╖ा рд╕े рдмाрд╣рд░ рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдпाрдиी, рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиी рдЖंрддрд░िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЦुрдж рдХो рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдоाрдирддे рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдЕрдм рдХाрдиूрдиी рдоाрди्рдпрддा рдирд╣ीं рдоिрд▓ेрдЧी।

рдЕрдкрд░ाрдз рдФрд░ рд╕рдЬा: рдХрдб़े рдк्рд░ाрд╡рдзाрди

рд╡िрдзेрдпрдХ рдоें рдПрдХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ै — рджंрдбाрдд्рдордХ рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдХा рд╕рдЦ्рдд рд╣ोрдиा।

рдЕрдм рдпрджि рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि:

рдзोрдЦे рд╕े
рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी
рдк्рд░рд▓ोрднрди рдпा рджрдмाрд╡ рджेрдХрд░

рдХिрд╕ी рдХो рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдЕрдкрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдХрдаोрд░ рд╕рдЬा рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЕंрдЧ-рднंрдЧ (mutilation), рдмрдзिрдпाрдХрд░рдг (castration) рдпा рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЬрдмрд░рди рдоेрдбिрдХрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।

рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рддрд░्рдХ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдЙрди рдЕрдкрд░ाрдзों рдХो рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ै, рдЬिрдирдоें рдХрдордЬोрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдЬрдмрд░рди рдЗрд╕ рдкрд╣рдЪाрди рдоें рдзрдХेрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╕ंрд╕рдж рдоें рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ?

рдЗрд╕ рд╡िрдзेрдпрдХ рдХो рд╕ंрд╕рдж рдХे рджोрдиों рд╕рджрдиों рдиे рдкाрд░िрдд рдХрд░ рджिрдпा:

рд▓ोрдХрд╕рднा рдиे рдЗрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдоंрдЬूрд░ी рджे рджी рдеी।
рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рдоें рдЗрд╕े рдз्рд╡рдиि рдордд рд╕े рдкाрд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

DMK рд╕ांрд╕рдж рддिрд░ुрдЪि рд╢िрд╡ा рдиे рдЗрд╕े рдк्рд░рд╡рд░ рд╕рдоिрддि (Select Committee) рдХे рдкाрд╕ рднेрдЬрдиे рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд░рдЦा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдЦाрд░िрдЬ рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।

рдпрд╣ рднी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрдиा рдХि рдЗрддрдиे рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдоुрдж्рджे рдкрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рдЪрд░्рдЪा рдФрд░ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдирд╣ीं рджिрдпा рдЧрдпा।

рд╡िрд░ोрдз рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा

рд╡िрдкрдХ्рд╖ी рджрд▓ों, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдЧрдардиों рдФрд░ рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рдиे рдЗрд╕ рд╡िрдзेрдпрдХ рдХा рддीрдЦा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХी рдоुрдЦ्рдп рдЖрдкрдд्рддिрдпाँ рд╣ैं:

1. рд╕्рд╡-рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХा рд╣рдирди

рдпрд╣ рд╡िрдзेрдпрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрдд्рдо-рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдоूрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬो рдХि рдоाрдирд╡ рдЧрд░िрдоा рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै।

2. рдоेрдбिрдХрд▓ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдмोрдЭ

рдЕрдм рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рджрдл्рддрд░ों рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рд▓рдЧाрдиे рд╣ोंрдЧे, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХा рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдмрдв़ рд╕рдХрддा рд╣ै।

3. рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХे рдлैрд╕рд▓े рдХे рдЦिрд▓ाрдл?

рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕ंрд╢ोрдзрди NALSA рдмрдиाрдо рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдлैрд╕рд▓ा 2014 рдХी рднाрд╡рдиा рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдЬेंрдбрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдХो рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдоाрдиा рдеा।

4. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХрд▓ंрдХ рдоें рд╡ृрдж्рдзि

рдЬрдм рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд▓िрдП “рдк्рд░рдоाрдг” рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрдЧी, рддो рд╕рдоाрдЬ рдоें рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рдЬाрдПрдЧा рдХि рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╣ोрдиा рдПрдХ “рд╕ंрджेрд╣ाрд╕्рдкрдж” рдпा “рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп” рд╕्рдеिрддि рд╣ै।

рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдкрдХ्рд╖

рд╕рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рд╡िрдзेрдпрдХ рдХा рдмрдЪाрд╡ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि:

рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдлрд░्рдЬी рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рдХो рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।
рдЗрд╕рд╕े рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдФрд░ рдкाрд░рджрд░्рд╢िрддा рдЖрдПрдЧी।
рдХрдб़े рджंрдбाрдд्рдордХ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╕े рдХрдордЬोрд░ рд╡рд░्рдЧों рдХो рдЬрдмрд░рди рдЗрд╕ рдкрд╣рдЪाрди рдоें рдзрдХेрд▓े рдЬाрдиे рд╕े рдмрдЪाрдпा рдЬा рд╕рдХेрдЧा।

рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдпрд╣ рднी рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।

рдЬрдоीрдиी рд╣рдХीрдХрдд рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд╣рд▓ू

рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╕рдоुрджाрдп рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा, рд░ोрдЬрдЧाрд░, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि — рд╣рд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै।

рдРрд╕े рдоें рдпрд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдарддा рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рдпрд╣ рдирдпा рдХाрдиूрди рдЙрдирдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдХрд░ेрдЧा рдпा рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓ рдмрдиा рджेрдЧा?

рджीрдШा рдеाрдиा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг (рдЬैрд╕े рдЗंрджрд▓ рдоांрдЭी рдХा рдоाрдорд▓ा) рдпрд╣ рджिрдЦाрддा рд╣ै рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬेंрдбрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХिрддрдиी рдн्рд░рдо рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдРрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдоाрдорд▓ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкूрд░ी рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиा рдХिрддрдиा рдЙрдЪिрдд рд╣ै — рдпрд╣ рдПрдХ рдмрдб़ा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै।

рдЖрдЧे рдХा рд░ाрд╕्рддा

рдпрд╣ рд╡िрдзेрдпрдХ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдХाрдиूрдиी рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЙрд╕ рдирдЬрд░िрдП рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдо рдЬेंрдбрд░ рдФрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдХो рджेрдЦрддे рд╣ैं।

рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХि:

рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╕рдоुрджाрдп рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рд╕े рдиीрддिрдпां рдмрдиाрдИ рдЬाрдПं
рдХाрдиूрди рдоें рдоाрдирд╡ рдЧрд░िрдоा рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी рдЬाрдП
рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдмрдв़ाрдИ рдЬाрдП
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╡िрдзेрдпрдХ 2026 рднाрд░рдд рдоें рдЬेंрдбрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдмрд╣рд╕ рдХो рдПрдХ рдирдП рдоोрдб़ рдкрд░ рд▓े рдЖрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ा рдоुрдж्рджा рд╣ै, рдЬрд╣ां рдХाрдиूрди, рд╕рдоाрдЬ, рдиैрддिрдХрддा рдФрд░ рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдЖрдкрд╕ рдоें рдЯрдХрд░ाрддे рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं।

рдПрдХ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдпрд╣ рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рдХाрдиूрди рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХा рд╕ाрдзрди рди рд╣ो, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЧрд░िрдоा, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдХा рд╕рдо्рдоाрди рднी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░े।

рдЕंрддрддः рд╕рд╡ाрд▓ рдпрд╣ी рд╣ै — рдХ्рдпा рд╣рдо рдПрдХ рдРрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдУрд░ рдмрдв़ рд░рд╣े рд╣ैं рдЬрд╣ां рдкрд╣рдЪाрди рдХो “рдк्рд░рдоाрдгिрдд” рдХрд░рдиा рдкрдб़े, рдпा рдПрдХ рдРрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдУрд░ рдЬрд╣ां рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд╕ाрде рд╕рдо्рдоाрдирдкूрд░्рд╡рдХ рдЬीрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ो?


рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдоंрджिрд░ рдХा ‘рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо’—рдк्рд░рд╕ाрдж рдирд╣ीं, рдЖрд╕्рдеा рдХी рдкрд╣рдЪाрди”

 рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдоंрджिрд░ рдХा ‘рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо’—рдк्рд░рд╕ाрдж рдирд╣ीं, рдЖрд╕्рдеा рдХी рдкрд╣рдЪाрди”


“рд╕्рд╡ाрдж, рд╢ुрдж्рдзрддा рдФрд░ рд╕ेрд╡ा рдХा рдЕрдж्рднुрдд рд╕ंрдЧрдо”

рд░िрдкोрд░्рдЯः рдЖрд▓ोрдХ рдХुрдоाрд░


рдкрдЯрдиा рд╕्рдеिрдд рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдоंрджिрд░ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा рдХा рдХेंрдж्рд░ рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ेрд╡ा, рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХा рдЕрдж्рднुрдд рд╕ंрдЧрдо рднी рд╣ै। рдпрд╣ां рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा “рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рд▓рдб्рдбू” рдк्рд░рд╕ाрдж рдЖрдЬ рджेрд╢рднрд░ рдоें рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиा рдЪुрдХा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХेрд╡рд▓ рд╕्рд╡ाрдж рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиी рдкрд╡िрдд्рд░рддा, рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХे рдХाрд░рдг рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд░рдЦрддा рд╣ै।

рдоंрджिрд░ рдоें рдЪрдв़ाрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдпрд╣ рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рдк्рд░рд╕ाрдж рднрдХ्рддों рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рд╕ाрдзाрд░рдг рдоिрдаाрдИ рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рдЬрдм рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ु рдЗрд╕े рднрдЧрд╡ाрди рдХो рдЕрд░्рдкिрдд рдХрд░ рдШрд░ рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं, рддो рдпрд╣ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं—“рднрдЧрд╡ाрди рдХो рднोрдЧ рд▓рдЧрдиे рдХे рдмाрдж рдЗрд╕ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рд╕्рд╡ाрдж рдХा рдоुрдХाрдмрд▓ा рдХोрдИ рдоिрдаाрдИ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी।”

рдХीрдордд рдФрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा

рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2025 рд╕े рд▓ाрдЧू рджрд░ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी рдХीрдордд рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै—

1 рдХिрд▓ो (рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдкैрдХ): ₹380
1 рдХिрд▓ो (рдХाрд░्рдЯрди рдмॉрдХ्рд╕): ₹360
500 рдЧ्рд░ाрдо (рдХाрд░्рдЯрди рдмॉрдХ्рд╕): ₹180
250 рдЧ्рд░ाрдо (рдХाрд░्рдЯрди рдмॉрдХ्рд╕): ₹90

рдоंрджिрд░ рдкрд░िрд╕рд░ рдХे рдмाрд╣рд░ 12 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХाрдЙंрдЯрд░ों рдкрд░ рдпрд╣ рдк्рд░рд╕ाрдж рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ुрдУं рдХो рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЕрд╕ुрд╡िрдзा рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдЖंрдХрдб़ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╣рд░ рдорд╣ीрдиे рд▓рдЧрднрдЧ 1 рд▓ाрдЦ рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рд▓рдб्рдбू рдХी рдмिрдХ्рд░ी рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕рдХी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै।

рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा: рдкрд╡िрдд्рд░рддा рдФрд░ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди

рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рд▓рдб्рдбू рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЕрдд्рдпंрдд рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдФрд░ рдЕрдиुрд╢ाрд╕िрдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдкрдЯрдиा рдХे рдмुрдж्рдз рдоाрд░्рдЧ рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрд░рдЦाрдиा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬрд╣ां рдк्рд░рддिрджिрди рд▓рдЧрднрдЧ 64 рдХाрд░ीрдЧрд░ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╢िрдл्рдЯ рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдХाрд░ीрдЧрд░ों рдХी рджिрдирдЪрд░्рдпा рднी рдЕрдд्рдпंрдд рдЕрдиुрд╢ाрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡े рд╕ुрдмрд╣ рдпा рд░ाрдд рдХे рд╕рдордп рд╕्рдиाрди рдХрд░, рдкूрдЬा-рдкाрда рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рд╣ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдЬुрдЯрддे рд╣ैं। рдХрдИ рдмाрд░ рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд░ाрдд рджो рдмрдЬे рд╕े рд╣ी рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рддाрдХि рджिрдирднрд░ рдХी рдоांрдЧ рдХो рдкूрд░ा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे।

рдЗрд╕ рдХाрд░рдЦाрдиे рдХी рдЙрдд्рдкाрджрди рдХ्рд╖рдорддा рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै—рдпрд╣ рдк्рд░рддिрджिрди рд▓рдЧрднрдЧ 10,000 рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд╡рд╕рд░ों, рдЬैрд╕े рд░ाрдордирд╡рдоी, рдкрд░ рдпрд╣ рдЙрдд्рдкाрджрди 24,000 рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪ рдЬाрддा рд╣ै।

рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा

рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рд▓рдб्рдбू рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЕрдд्рдпंрдд рдЙрдЪ्рдЪ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं—

рд╢ुрдж्рдз рджेрд╕ी рдШी
рдмेрд╕рди
рдЪीрдиी
рдХाрдЬू
рдХिрд╢рдоिрд╢
рдЗрд▓ाрдпрдЪी
рдХेрд╕рд░

рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдШी рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рд╕े “рдиंрджिрдиी” рдм्рд░ांрдб рдХे рд░ूрдк рдоें рдоंрдЧрд╡ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдХाрдЬू, рдХिрд╢рдоिрд╢ рдФрд░ рдЗрд▓ाрдпрдЪी рдХेрд░рд▓ рд╕े рд▓ाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╣рд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╢ुрдж्рдз рдФрд░ рддाрдЬ़ी рд╣ो।

рдмрдиाрдиे рдХी рд╡िрдзि

рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рдмрдиाрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рднी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╡िрдзिрдпों рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдХाрд░рдЦाрдиे рдоें рд╣ी рджाрд▓ рдХो рдкीрд╕рдХрд░ рддाрдЬा рдмेрд╕рди рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдмेрд╕рди рдХो рдкाрдиी рдХे рд╕ाрде 5-7 рдоिрдирдЯ рддрдХ рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдоिрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдлिрд░ рдЗрд╕ рдоिрд╢्рд░рдг рд╕े рдмूँрджी рдмрдиाрдИ рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕े рдШी рдоें рддрд▓рдХрд░ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЗрд╕ рдмूँрджी рдХो рдЪीрдиी рдХी рдЪाрд╢рдиी рдоें рдоिрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд╕ूрдЦे рдоेрд╡े рдПрд╡ं рдорд╕ाрд▓े рдбाрд▓рдХрд░ рд▓рдб्рдбू рдХा рдЖрдХाрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдкूрд░ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рдФрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╣рд░ рд▓рдб्рдбू рд╕्рд╡ाрдж рдФрд░ рдкрд╡िрдд्рд░рддा рджोрдиों рдоें рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╣ो।

рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдж

рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдоंрджिрд░ рдХा рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рд▓рдб्рдбू рд╕ाрдоाрди्рдп рдмूंрджी рд▓рдб्рдбू рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдмрдиाрд╡рдЯ рдЕंрджрд░ рд╕े рдирд░рдо рдФрд░ рдмाрд╣рд░ рд╕े рд╣рд▓्рдХी рджाрдиेрджाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдШी рдХी рд╕ुрдЧंрдз, рдЗрд▓ाрдпрдЪी рдХी рдЦुрд╢рдмू рдФрд░ рд╕ूрдЦे рдоेрд╡ों рдХा рд╕्рд╡ाрдж рдПрдХ рд╕ाрде рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕े рдЕрдиोрдЦा рдмрдиाрддा рд╣ै।

рдпрд╣ рдк्рд░рд╕ाрдж FSSAI рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдоाрдгिрдд рднी рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ेрд╡ा рд╕े рдЬुрдб़ाрд╡

рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рд▓рдб्рдбू рдХी рдПрдХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рд▓ाрдн рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡ा рдоें рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоंрджिрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдХैंрд╕рд░ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдоें рдХैंрд╕рд░ рдорд░ीрдЬों рдХो рдиिःрд╢ुрд▓्рдХ рдпा рд╕рд╕्рддी рджрд░ों рдкрд░ рдЗрд▓ाрдЬ рдФрд░ рднोрдЬрди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рдЬрдм рдХोрдИ рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ु рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рдЦрд░ीрджрддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рд╕ाрдж рдирд╣ीं рд▓ेрддा, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ेрд╡ा рдоें рднी рдпोрдЧрджाрди рджेрддा рд╣ै।

рдЖрд╕्рдеा рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕ंрдЧрдо

рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдоंрджिрд░ рдХा рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рд▓рдб्рдбू рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рде рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрд╕्рдеा, рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рд╕ेрд╡ा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рдпрд╣ рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ुрдУं рдХे рд▓िрдП рднрдЧрд╡ाрди рдХा рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рд╣ै, рдЬो рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоें рд╕ुрдЦ-рд╢ांрддि рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдзि рдХा рд╕ंрджेрд╢ рд▓ाрддा рд╣ै।

рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрд╕े рдШрд░ рдкрд░ рднी рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдоंрджिрд░ рдХे рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рдХा рд╕्рд╡ाрдж рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдкрд╡िрдд्рд░рддा рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рдЕрдиुрднрд╡ рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдкрдЯрдиा рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ु рдЗрд╕ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдЕрд╡рд╢्рдп рд▓े рдЬाрддा рд╣ै।

рдЕंрддрддः рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдоंрджिрд░ рдХा рдиैрд╡ेрдж्рдпрдо рд▓рдб्рдбू рди рдХेрд╡рд▓ рд╕्рд╡ाрдж рдХा рдЖрдиंрдж рджेрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдЖрд╕्рдеा, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдоाрдирд╡ рд╕ेрд╡ा рдХा рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рднी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

india: 18 рдордИ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдПрдб्рд╕ рд╡ैрдХ्рд╕ीрди рджिрд╡рд╕

  рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ рдПрдб्рд╕ рд╡ैрдХ्рд╕ीрди рджिрд╡рд╕ (World AIDS Vaccine Day) рдФрд░ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рджिрд╡рд╕ (International Museum Day) рдЬैрд╕े рдЕрд╡рд╕рд░ рдЗрд╕ рджिрди...