
рдкрдЯрдиाः рд╢िрд╡рд╣рд░ рд▓ोрдХрд╕рднा рдХी рд╕рджрд╕्рдп рд╣ैं рд░рдоा рджेрд╡ी.рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдПрд╡ं рдЕрдзिрдХाрд░िрддा рд╕ंрдмंрдзी рд╕्рдеाрдпी рд╕рдоिрддि рдХी рд╕рднाрдкрддि рднी рд╣ैं.рд╕ांрд╕рдж рд░рдоा рджेрд╡ी рдиे рдоाрдирдиीрдп рд╕ंрд╕рдж рд╕рджрд╕्рдп,рд╡िрдзाрдирд╕рднा рд╕рджрд╕्рдп рдПрд╡ं рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рд╕рджрд╕्рдпрдЧрдг рдХो рд╕ेрд╡ाрдоुрдХ्рдд рдХे рдмाрдж рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдкेंрд╢рди рдХी рдУрд░ рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдирд░ेंрдж्рд░ рдоोрджी рдХो рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦрдХрд░ рдз्рдпाрди рдЖрдХृрд╖्рдЯ рдХрд░ाрдпा рд╣ै.рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рдкूрд░्рд╡ рдоें рдпूрдкीрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпрдо рдоें рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдХि рдпрджि рдХोрдИ рдПрдХ рджिрди рдХा рднी рдХिрд╕ी рд╕рджрди рдХा рд╕рджрд╕्рдп рдмрди рдЬाрдП рддो рдЙрди्рд╣ें рдЖрдЬीрд╡рди рдкेंрд╢рди рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдПं рджी рдЬाрдПрдЧी.
рдЖрдЧे рдХрд╣ा рдХि рдпूрдкीрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдпрджि рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрдзाрдирд╕рднा/рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд▓ोрдХрд╕рднा рдПрд╡ं рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рджोрдиों рд╕рджрдиों рдХे рд╕рджрд╕्рдп рд░рд╣े рддो рд╡े рджोрд╣рд░ी рдкेंрд╢рди рдХे рд╣рдХрджाрд░ рд╣ोंрдЧे рддрдеा рдкूрд░्рд╡ рд╕рджрд╕्рдп рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рдЙрдирдХे рдкрддि/рдкрдд्рдиी рдЖрдЬीрд╡рди рдкेंрд╢рди рдХी рдЖрдзी рд░ाрд╢ि рджेрдиे рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै.
рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рдХोрд╡िрдб-19 рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдиे рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдмुрд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд▓ोрдЧ рдЕрднी рднी рдЬूрдЭ рд░рд╣े рд╣ैं.рдРрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдоाрдирдиीрдп рд╕рджрд╕्рдпрдЧрдгों рдХो рджिрдпे рдЬाрдиे рдкेंрд╢рди рдордж рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдкрд░ рд╕ैрдХреЬों рдХрд░ोреЬ рдХी рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд░ाрд╢ि рдХा рдмोрдЭ рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै. рдЬिрд╕рдХो рдмंрдж рдХрд░рдиे рдХी рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЬрдирддा рдж्рд╡ाрд░ा рдоांрдЧ рдХी рдЬाрддी рд╣ै.рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рдЖрдкрдХे рджूрд░рджрд░्рд╢ी рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЖрдЬ рджेрд╢ рдоें рдХрдИ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдПрд╡ं рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдп рд╣ुрдП рд╣ैं, рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЖрдкрд╕े рдХाрдлी рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдПं рд╣ै. рдПрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЖрдЬ рджेрд╢ рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕рджрд╕्рдпрдЧрдг рдХрд░ोреЬрдкрддि рдПрд╡ं рдЕрд░рдмрдкрддि рд╣ै,рдЬिрди्рд╣ें рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें рдкेंрд╢рди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП.
рд╕ांрд╕рдж рд░рдоा рджेрд╡ी рдиे рд╕ुрдЭाрд╡ рджी рд╣ै рдХि рдоाрдирдиीрдп рдкूрд░्рд╡ рд╕ंрд╕рдж рд╕рджрд╕्рдп, рд╡िрдзाрдирд╕рднा рд╕рджрд╕्рдп рдПрд╡ं рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рд╕рджрд╕्рдпрдЧрдг рдХो рджिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдкेंрд╢рди рдФрд░ рднрдд्рддे ( рдоेрдбिрдХрд▓ рд╡ рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╕ुрд╡िрдзा рдХो рдЫोреЬрдХрд░) рдмंрдж рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдоें рд╕ंрд╢ोрдзрди рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЗрдирд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдмрдЪрдд рдХी рд░ाрд╢ि рд╕े рджेрд╢ рдоें рдЖрдо рд╡ृрдж्рдзрдЬрдиों рдХो рджिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡ृрдж्рдзाрдкेंрд╢рди рдХी рд░ाрд╢ि рдоें рдоंрд╣рдЧाрдИ рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдмреЭोрддрд░ी рдХिрдпे рд╣ाрдиे рд╕े рджेрд╢ рдХे рдиाрдЧрд░िрдХों рдоें рдПрдХ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ंрджेрд╢ рдЬाрдПрдЧा.
рдЕंрдд рдоें рд╕ांрд╕рдж рдиे рдХрд╣ा рдХि рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоाрдирдиीрдп рдкूрд░्рд╡ рд╕ंрд╕рдж рд╕рджрд╕्рдп,рд╡िрдзाрдирд╕рднा рд╕рджрд╕्рдп рдПрд╡ं рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рдХे рд╕рджрд╕्рдпрдЧрдг рдХो рджिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдкेंрд╢рди рдПрд╡ं рднрдд्рддों (рдоेрдбिрдХрд▓ рдПрд╡ं рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╕ुрд╡िрдзा рдХो рдЫोреЬрдХрд░ ) рдмंрдж рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдоें рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрдо рд╡ृрдж्рдзрдЬрдиों рдХो рджिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡ृрдж्рдзाрдкेंрд╢рди рдХी рд░ाрд╢ि рдоें рдмреЭोрддрд░ी рдХे рд▓िрдП рдХृрдкा рдХी рдЬाрдП.
рд╡िрдд्рдд рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे рдЕрдзीрди рд╕ंрд╕्рдеा рдХेंрдж्рд░ीрдп рдкेंрд╢рди рд▓ेрдЦा рдХाрд░्рдпाрд▓рдп (рд╕ीрдкीрдПрдУ) рдиे рдЖрд░рдЯीрдЖрдИ рдЖрд╡ेрджрди рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рдмрддाрдпा рд╣ै рдХि рдПрдХ рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2010 рд╕े рд▓ेрдХрд░ 31 рдоाрд░्рдЪ 2018 рддрдХ рдкूрд░्рд╡ рд╕ांрд╕рджों рдХो 489.19 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рдХा рдкेंрд╢рди рджिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै. рдЗрд╕ рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдФрд╕рддрди рд╣рд░ рд╕ाрд▓ 61 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдХी рд░ाрд╢ि рдкूрд░्рд╡ рд╕ांрд╕рджों рдХे рдкेंрд╢рди рдкрд░ рдЦрд░्рдЪ рдХी рдЬाрддी рд╣ै.рдЦाрд╕ рдмाрдд рдпे рд╣ै рдХि рдкेंрд╢рди рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рдмрдб़े рдмिрдЬрдиेрд╕рдоैрди, рдЕрдЦрдмाрд░ рдХे рдоाрд▓िрдХ, рдкूрд░्рд╡ рдХेंрдж्рд░ीрдп рдоंрдд्рд░ी, рдкूрд░्рд╡ рдЪुрдиाрд╡ рдЖрдпुрдХ्рдд, рдкूрд░्рд╡ рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी, рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХे рдмрдб़े рд╡рдХीрд▓, рдлिрд▓्рдордХाрд░, рдиाрдоी рдкрдд्рд░рдХाрд░, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा, рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрдж рдФрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХे рдоाрдорд▓ों рдоें рдЖрд░ोрдкिрдпों рддрдХ рдХे рдиाрдо рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं.
рд╕ीрдкीрдПрдУ рд╕े рдоिрд▓ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा 75.37 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рдХा рдкेंрд╢рди рд╕ाрд▓ 2011-12 рдоें рдкूрд░्рд╡ рд╕ांрд╕рджों рдХो рджी рдЧрдИ. рдЗрд╕рдХे рдмाрдж 2014-15 рдоें 62.39 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे, 2015-16 рдоें 65.07 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे, 2016-17 рдоें 53.56 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рдФрд░ 2017-18 рдоें 55.43 рдХрд░ोрдб़ рдХी рд░ाрд╢ि рдкूрд░्рд╡ рд╕ांрд╕рджों рдХो рдкेंрд╢рди рдХे рд░ूрдк рдоें рджी рдЧрдИ рд╣ै.‘рд╕ंрд╕рдж рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рд╡ेрддрди, рднрдд्рддा рдФрд░ рдкेंрд╢рди рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1954’ рдХे рддрд╣рдд рдкूрд░्рд╡ рд╕ांрд╕рджों рдХो рдкेंрд╢рди рджेрдиे рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै рдФрд░ рдПрдХ рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2018 рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╕ांрд╕рджों рдХो рд╣рд░ рдорд╣ीрдиे 25,000 рд░ुрдкрдпे рдХी рдкेंрд╢рди рд░ाрд╢ि рджी рдЬाрддी рд╣ै. рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдпे рд░ाрд╢ि 20,000 рд░ुрдкрдпे рдк्рд░рддि рдоाрд╣ рдеी.
рдЖрд▓ोрдХ рдХुрдоाрд░